Rehabilitacja logopedyczna głosu u pacjenta po laryngektomii całkowitej

Drukuj

mgr Katarzyna Makowiecka, logopeda

Rehabilitacja logopedyczna głosu u pacjenta po laryngektomii całkowitej

Laryngektomia całkowita znosi na pewien okres szanse werbalnego porozumiewania się. Pozostaje jedynie mowa ciała, gest, mimika lub komunikacja pozawerbalna, – czyli kartka i długopis. Dlatego zrozumiałe jest pragnienie odzyskania możliwości dźwięcznego porozumiewania się. Dążenie to jest najważniejszym celem rehabilitacji logopedycznej.

Wyróżniamy trzy podstawowe metody rehabilitacji głosu po laryngektomii całkowitej:

  1. Implantacja protezy głosowej
  2. Głos przełykowy
  3. Elektroniczne aparaty dźwiękowe tzw. laryngofony.

 I metoda

Protezy głosowe

Metoda ta polega na wytworzeniu przetoki tchawiczo-przełykowej i założeniu jednokierunkowej zastawki powietrznej tzw. protezy głosowej. Powietrze wydychane, po zamknięciu tracheostomy palcem, przechodzi przez protezę i wprowadza w drgania segment gardłowo-przełykowy tzw. pseudogłośnię. Powstaje dźwięk podstawowy, który następnie jest formowany przy pomocy narządów artykulacyjnych oraz wzmacniany w jamach rezonacyjnych gardła, jamy ustnej i nosa (podczas całkowitego usunięcia krtani tracimy jedynie źródło głosu - artykulacja pozostaje bez zmian).

W Świętokrzyskim Centrum Onkologii, w Klinice Otolaryngologii, Chirurgii Głowy i Szyi, pacjentom podczas operacji usunięcia krtani, implantuje się protezy głosowe typu Provox.

Implantacje te przeprowadzane są od 2002 roku. Implantacji można także dokonać w odległym czasie od laryngektomii, po uprzednim zakwalifikowaniu przez specjalistę laryngologa i logopedę.
Rehabilitacja głosu tą metodą jest dość prosta i pacjenci w ciągu 2-3 dni odzyskują werbalną komunikację. Ich radość i emocje w chwili, gdy po raz pierwszy zaczynają mówić, jest ogromna
i często towarzyszą temu łzy szczęścia. Pragnę zwrócić uwagę na dobry kontakt pacjenta z logopedą i budowanie zaufania. Jeśli pacjent jest spokojny i poinformowany, w jaki sposób tworzy się głos protezowy, to rehabilitacja przebiega dość sprawnie. U większości pacjentów protezy głosowe sprawdzają się bardzo dobrze i nawet konieczność ich okresowych wymian nie odstrasza ich od tego sposobu komunikacji.
Do naszego Centrum Onkologii przyjeżdżają po „głos protezowy” pacjenci z całej Polski. Jesteśmy otwarci na pomoc i rozumiemy ich determinację spowodowaną brakiem możliwości pełnej komunikacji z otoczeniem. Nawet pacjenci, którzy już posługują się głosem przełykowym, decydują się na implantację protezy głosowej, motywując to tym, że mówiąc przez protezę mniej się męczą i są bardziej zrozumiali. Głos tworzony przez protezę najbardziej przypomina głos fizjologiczny. Ma zachowane elementy prozodyczne i odpowiedni czas wypowiedzi - jest skutecznym sposobem komunikacji w życiu codziennym.

 II metoda

Głos przełykowy

Głos zastępczy przełykowy powstaje w tym samym miejscu jak w przypadku mowy protezowej - generatorem drgań jest również segment gardłowo-przełykowy, czyli tzw. pseudogłośnia. Do wytworzenia głosu przełykowego, zamiast powietrza z płuc, jak to ma miejsce w przypadku protezy głosowej, służą niewielkie ilości powietrza z jamy ustnej, które po wprowadzeniu do przełyku służą do uzyskania dźwięcznego odbicia - tzw. „ructusu”, (czyli wzbudzenia wspomnianego segmentu gardłowo-przełykowego). Ponieważ w tej metodzie powietrze wzbudzające drgania pseudogłośni pochodzi z przełyku, powstający w ten sposób głos przypomina „odbijanie” lub „bekanie”.
Bardzo często pacjenci mają opory natury psychicznej przed takim „odbijaniem”, ponieważ jest to odgłos powszechnie uważany w naszej kulturze za nieestetyczny.Najgorsze są pierwsze ćwiczenia i przełamanie wstydu. Pomaga tu humor i dobra współpraca
z logopedą.

Nauka mowy przełykowej trwa długo - średnio ok. 6 miesięcy, a pomimo to jedynie ok. 30% pacjentów jest w stanie opanować tę metodę - w stopniu wystarczającym do codziennej komunikacji. Często pacjenci nie są w stanie opanować tej metody ze względów fizjologicznych, np. zbyt wysokiego napięcia zwieracza gardłowo-przełykowego. Tempo głosu przełykowego jest dwukrotnie wolniejsze od tempa mówienia fizjologicznego, co spowodowane jest koniecznością uzupełniania powietrza w przełyku w czasie wypowiedzi.
Często głos przełykowy jest zakłócany szmerami z tracheostomy, co utrudnia odbiór. Odpowiedni dobór ćwiczeń może zniwelować te przyszumy.
Na zrozumiałość głosu przełykowego w dużej mierze wpływa również poprawna artykulacja.
Są sytuacje, gdy pacjenci nie mogą mieć zaimplantowanej protezy głosowej lub czekają na implantację, wówczas nauka głosu przełykowego jest dobrą alternatywą do komunikacji.

 III metoda

Generatory drgań akustycznych tzw. laryngofony – często mylnie nazywane sztucznymi krtaniami

Są to urządzenia wytwarzające wibrację. Składają się z membrany i źródła zasilania. Membrana po włączeniu zasilania i przyłożeniu aparatu do szyi lub policzka, zostaje wprawiana w drgania, wytwarza ton podstawowy, który następnie poprzez tkanki miękkie przenoszony jest do jamy ustnej i gardła. Ton podstawowy na skutek ruchów języka i warg przetwarzany zostaje w mowę artykułowaną.
Głos uzyskiwany przy użyciu laryngofonu ma najmniej cech głosu fizjologicznego. Jest monotonny, metaliczny, często z obecnością dodatkowych zakłóceń emitowanych przez sam aparat. Ten sposób porozumiewania poleca się osobom, u których nieskuteczne były poprzednie metody.

Oprócz trzech podstawowych metod rehabilitacji głosu u pacjentów po laryngektomii, szczególną formą kompleksowej rehabilitacji są zajęcia grupowe i turnusy rehabilitacyjne. W Świętokrzyskim Centrum Onkologii zajęcia grupowe dla pacjentów po usunięciu krtani i ich rodzin odbywają się
w każdy poniedziałek o godzinie 11:30, gościnnie w świetlicy Kliniki Radioterapii. Wstęp jest wolny
i zajęcia odbywają się bezpłatnie. Zapraszamy wszystkich zainteresowanych. 

U pacjentów po laryngektomii częściej niż w innych schorzeniach onkologicznych występują reakcje depresyjne oraz tendencje do izolacji. Wynikają one z ograniczeń w komunikacji, a także z poczucia oszpecenia tracheostomą, dlatego wzajemne wsparcie i psychoterapeutyczne oddziaływanie osób dotkniętych tym samym problemem jest jakże ważne dla aktywności rehabilitacyjnej.
Do kompleksowych metod rehabilitacji po usunięciu krtani zaliczamy także organizowanie turnusów wakacyjnych. Celem ich jest:

- opanowanie głosu zastępczego w stopniu umożliwiającym słowne porozumiewanie się,

- usprawnianie fizyczne,

- uzyskanie psychicznej adaptacji do życia po laryngektomii.

Bardzo chętnie oprócz typowych zajęć z logopedą realizowane są zajęcia integracyjne, tj. ogniska, wycieczki, wieczorki towarzyskie. Pacjenci bardzo dobrze czują się w grupie i chętnie uczestniczą
w tych spotkaniach. Myślę, że każdy pacjent powinien mieć możliwość uczestnictwa w turnusie, pozwoli mu to odnaleźć się w rodzinie i społeczeństwie.

W Świętokrzyskim Centrum Onkologii działa również Świętokrzyski Oddział Rejonowy Polskiego Towarzystwa Laryngektomowanych, jego siedziba mieści się w gabinecie logopedycznym. Serdecznie zapraszamy.