Logo Fundusze Europejskie, Logo Misterstwo Zdrowia, Logo ŚCO, Logo UE

Informacje dla lekarzy

15 lat doświadczeń Kliniki Otolaryngologii, Chirurgii Głowy i Szyi w chirurgicznej rehabilitacji głosu po całkowitej laryngektomii

Dr n. med. Sławomir Okła, specjalista otorynolaryngolog

15 lat doświadczeń Kliniki Otolaryngologii, Chirurgii Głowy i Szyi w chirurgicznej rehabilitacji głosu po całkowitej laryngektomii

Rak krtani jest najczęstszym nowotworem złośliwym w grupie nowotworów głowy i szyi. Nasz kraj posiada jeden z najwyższych w Europie wskaźników zachorowalności na ten nowotwór, co przekłada się na ok. 2500 nowych zachorowań rocznie (to mniej więcej tyle ile liczba wszystkich mieszkańców Annopolu czy Kazimierza Dolnego nad Wisłą). Zdecydowanie częściej chorują mężczyźni (8 razy częściej niż kobiety) a szczyt zachorowań przypada pomiędzy 55 a 65 rokiem życia, chociaż chorują również ludzie poniżej 40 roku życia.
Głównymi czynnikami ryzyka jest palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, narażenie na wyziewy chemiczne (azbest, związki chromu, niklu, metale ciężkie), zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV-16), choroba refluksowa oraz niedożywienie z niedoborami witaminy A i C oraz nienasyconych kwasów tłuszczowych.

Ze względu na kluczową rolę, jaką krtań pełni w najważniejszych dla człowieka funkcjach jak oddychanie, połykanie i mowa, wczesne rozpoznanie nowotworu jest nie do przecenienia.
W pierwszych dwóch stopniach zaawansowania miejscowego (T1 – T2) leczenie nie tylko jest bardzo skuteczne (ok. 80-90% całkowitych wyleczeń), ale również daje olbrzymią szansę na zachowanie prawidłowej funkcji krtani. W takim stopniu zaawansowania możemy wykonać operacje o minimalnej inwazyjności – endoskopowe zabiegi mikrochirurgiczne laserem CO2 – pozwalające na szybki powrót chorego do zdrowia (pobyt w szpitalu to przeważnie 3-4 dni), lub wykorzystać radio, czy radio-chemioterapię. W przypadkach bardziej zaawansowanych nowotworów konieczne jest wykonanie okaleczającego zabiegu całkowitego usunięcia krtani (utrata mowy, utrata funkcji górnych dróg oddechowych –
w tym węchu, stała tracheostomia – wyłoniona tchawica na skórze szyi), dopiero
z pooperacyjną uzupełniającą radio- lub radio-chemioterapią.

Utrata możliwości słownego porozumiewania się z innymi ludźmi jest uważana za dominujące kalectwo związane z zabiegiem całkowitego usunięcia krtani. Możliwość werbalnej komunikacji z otoczeniem pozwala nam na pełnienie funkcji zawodowych, społecznych czy rodzinnych, a utrata mowy spycha chorego na margines życia
w społeczeństwie. Perspektywa ta często wpływa na odraczanie decyzji odnośnie leczenia, nieracjonalne wybory terapeutyczne, czy nawet zaniechanie terapii. Dlatego tak ważna dla tej grupy chorych jest możliwość skutecznej, szybkiej i bezpiecznej rehabilitacji głosu i mowy.

Metoda chirurgicznej rehabilitacji mowy u chorych po usunięciu krtani polega na wytworzeniu przetoki tchawiczo–przełykowej i wszczepieniu prostej, jednokierunkowej zastawki powietrznej – tzw. protezy głosowej. Pozwala to, przy zamknięciu otworu tracheostomy palcem, kierować powietrze wydechowe z płuc do przełyku i gardła dolnego, dla wytworzenia zastępczego tonu podstawowego w tym samym miejscu, co w przypadku mowy przełykowej - tzw. segmencie gardłowo-przełykowym. Proteza głosowa nie jest więc generatorem dźwięku, a jedynie umożliwia przepływ powietrza z płuc do przełyku i gardła dolnego, zabezpieczając jednocześnie drzewo oskrzelowe przed aspiracją treści pokarmowej. Metoda ta może być stosowana zarówno w trakcie operacji całkowitego usunięcia krtani (tzw. implantacja pierwotna), jak i po zakończeniu leczenia onkologicznego - w dowolnym odstępie czasu. Implantacja wtórna wymaga jednak kolejnego, względnie prostego zabiegu operacyjnego. Wykorzystanie do tworzenia mowy zastępczej powietrza wydechowego z płuc powoduje znaczne wydłużenie czasu fonacji, przyspieszenie tempa mowy, zwiększenie głośności oraz utrzymanie naturalnego toru mówienia zgodnego z oddychaniem. Mowa zastępcza z wykorzystaniem protezy głosowej jest postrzegana, jako bardziej naturalna
i znacznie bardziej wydolna w porównaniu ze wspomnianą na wstępie mową przełykową. Długość rehabilitacji jest znacznie krótsza – trwa średnio od kilku dni do 3 tygodni, a odsetek chorych opanowujących tę metodę mowy zastępczej, w stopniu umożliwiającym swobodne posługiwanie się nią w życiu codziennym, według danych z literatury wynosi 85-98%.

W Klinice Otolaryngologii, Chirurgii Głowy i Szyi ŚCO przeprowadza się rocznie około 50 operacji całkowitego usunięcia krtani wraz z jednoczesnym wszczepieniem protezy głosowej (tyle, ile rocznie w całej Szwecji lub Austrii). Nasz ośrodek jest również liderem zarówno polskim jak i europejskim pod względem ilości wymienianych protez głosowych (ponad 400 rocznie). Klinika Otolaryngologii, Chirurgii Głowy i Szyi ŚCO jest nadal jedynym w Polsce ośrodkiem, gdzie u wszystkich chorych wymagających radykalnej laryngektomii standardowo implantuje się protezy głosowe podczas tego zabiegu. Od 2002 roku w ŚCO wykonano już ponad 640 takich zabiegów.

Od samego początku byłem wielkim zwolennikiem tej metody, ale chcę podkreślić, że to dzięki profesorowi Stanisławowi Bieniowi oraz Dyrektorowi naszego Centrum - profesorowi Stanisławowi Góździowi rozpoczęliśmy wszczepianie protez głosowych. W 2001 roku (tuż przed szokującym atakiem na WTC w Nowym Yorku) profesor Bień zabrał mnie na kurs chirurgicznej rehabilitacji głosu i mowy z wykorzystaniem protez głosowych do Holenderskiego Instytutu Raka w Amsterdamie, gdzie jako młody doktor zafascynowałem się tą wydawać by się mogło prostą i jakże skuteczną metodą, pozwalającą chorym na szybki powrót do normalnego życia po tak okaleczającej operacji. Tyle tylko, że w tym czasie
w Polsce uznanym standardem postępowania była długotrwała i mało skuteczna metoda nauki mowy przełykowej, a przetoka tchawiczo-przełykowa, co najwyżej kojarzyła się
z ciężkim i groźnym powikłaniem samego zabiegu całkowitej laryngektomii. Dodatkowo ówczesnej Kasie Chorych nawet nie śniła się refundacja takiej protezy. Pomimo tego profesor Bień zdecydował się na pierwsze implantacje protez, a Dyrektor Góźdź znalazł pieniądze na ich zakup. Już pierwsze efekty były tak dobre - szczególnie w porównaniu ze starą metodą nauki mowy przełykowej - że bardzo szybko metoda ta stała się w naszym Centrum metodą z wyboru u wszystkich pacjentów wymagających całkowitej laryngektomii. Wykonywaliśmy również wiele implantacji wtórnych, pozwalających odzyskać głos chorym operowanym wcześniej - często po wielu latach braku możliwości mówienia - praktycznie
z terenu całej Polski. Nasze wyniki publikowane i przedstawiane na wielu konferencjach
w kraju i zagranicą, pokazujące wysoką skuteczność oraz bezpieczeństwo tej nowej
w naszym kraju metody pozwoliły po wielu latach przełamać standard postępowania rehabilitacyjnego w Polsce. Niestety Narodowy Fundusz Zdrowia w dalszym ciągu nie refunduje kosztu protezy (ok. 1400 zł) wszczepianej pierwotnie - podczas operacji usunięcia krtani (dopiero podczas implantacji wtórnej, która może być przeprowadzona kilka miesięcy później - już po zakończeniu leczenia onkologicznego - ale to oznacza, że chorzy przez minimum 6 miesięcy nie mają możliwości skutecznej komunikacji słownej). Nadal stanowi to barierę w dostępności do tej metody dla chorych w naszym kraju.

W kwietniu br. w ŚCO odbyła się druga w naszym ośrodku konferencja naukowo – szkoleniowa na temat kompleksowej rehabilitacji chorych po całkowitym usunięciu krtani. Wzięło w niej udziału 40 uczestników: otolaryngolodzy, logopedzi i fizjoterapeuci z blisko 20 szpitali z całej Polski zainteresowani rozwojem chirurgicznej metody rehabilitacji głosu
i mowy w swoich ośrodkach. Poznawali oni metody kompleksowej rehabilitacji chorych po całkowitej laryngektomii.

W szczególności zaprezentowany został dorobek własny - Kliniki Otolaryngologii, Chirurgii Głowy i Szyi Świętokrzyskiego Centrum Onkologii, jako że możemy pochwalić się jedną
z największych w Europie liczbą pacjentów rehabilitowanych prezentowaną metodą. Swoim ogromnym doświadczeniem z uczestnikami kursu podzielił się również nasz znakomity gość - ekspert w leczeniu raka krtani oraz rehabilitacji pooperacyjnej - profesor Fons Balm
z Holenderskiego Instytutu Raka w Amsterdamie (The Netherlands Cancer Institute/Antoni van Leeuwenhoek Hospital). 

Uczestnicy kursu obejrzeli transmisję na żywo z sali operacyjnej - z operacji całkowitego usunięcia krtani wraz z wytworzeniem przetoki tchawiczo – przełykowej i implantacją protezy głosowej, oraz z zabiegów wtórnej implantacji protezy głosowej u pacjentów po wcześniejszym usunięciu krtani. Uczyli się na trenażerach wymiany protez głosowych oraz uczestniczyli w zajęciach praktycznych z pacjentami.

Co to jest proteza głosowa?

Nazwa proteza głosowa jest trochę myląca - jest to tak naprawdę jedynie jednokierunkowa zastawka powietrzna (nazywana także zastawką wentylową), a nie urządzenie służące do tworzenia głosu. Pozwala ona na przepływ powietrza z płuc do przełyku i gardła dolnego gdzie wzbudza wibrację fałdów błony śluzowej - to one tworzą głos zastępczy wykorzystywany w rehabilitacji mowy.

Proteza głosowa pozwala na odzyskanie głosu chorym po całkowitym usunięciu krtani.
W porównaniu z innymi możliwymi metodami rehabilitacji jest metodą bardzo skuteczną
i jednocześnie bardzo szybką.

Ta strona używa plików Cookies. Dowiedz się więcej o celu ich używania i możliwości zmiany ustawień Cookies w przeglądarce.

Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na ich użycie.

Zrozumiałem